گرگان ما GORGAN

که گرگان ریشه در اسطوره دارد / هزاران نکته مستوره دارد

محرم و دسته چوبی‌های گرگان
نویسنده : علی نصیبی - ساعت ۱۱:۱٥ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱۱ دی ۱۳۸٧
 

گویی در دهه محرم محلات قدیمی گرگان جانی دوباره می گیرد. در دهه محرم فرزندان گرگان زمین از محلات جدید شهر ،به جهت انجام رسوم سنتی و ریشه دار عزاداری استرابادی ها در بافت تاریخی و تکایایی با قدمت دهها سال که هر یک سندی از هویت این دیار است حضور یافته تا در پیکر سرچشمه و نعلبندان و پاسرو و دوشنبه ای و میدان و شاهزاده قاسم و سرپیر و سبزه مشهد و شیرکش و دربنو و چهارشنبه ای و ... روحی تازه دمیده شود.

شیوه عزاداری سنتی گرگانی ها نیز در این دهه منحصر بوده و بسیاری از رسوم اجرا شده محرم در استراباد ، تنها مختص این دیار تاریخی ایران است.

دسته چوبی محلات تاریخی گرگان یکی از این رسوم بوده که گفته میشود از همان سالهای شهادت امام حسین و یارانش در این دیار  اجرا میشود.

گفته میشود زمانی که امام حسین (ع) رهسپار نبرد با سپاه یزید میشود پیکی به نام مصطفی به استراباد آمده و اهالی این دیار را از این جنگ مطلع میکند. گرگانیان نیز با چوب و وسایل مختلف قصد میکنند به یاری امام حسین بشتابند.

بنا به گفته محمود اخوان مهدوی از محققان تاریخ گرگان، این گروه وقتی به نزدیکی مازندران و طبرستان میرسند درمی یابند جنگ به پایان رسیده و امام شهید شده و از آن پس به صورت نمادین با برپا کردن دسته چوبی در شبهای بعد از عاشورا، یاد این واقعه را گرامی میدارند.

اخوان مهدوی اظهار میدارد: عبدالله میرزا قاجار در سفری که در ایام محرم به این منطقه داشته با دسته چوبی محلات مختلف گرگان مواجه و در نوشته هایش به شرح شیوه این نوع عزاداری و خونخواهی استرابادیان و نیز گفته های شفاهی مردم مبنی بر قدمت این سنت از زمان شهادت امام حسین (ع) میپردازد.

اسدالله معطوفی نیز در کتاب ضرب المثلها، کنایات و باورهای مردم گرگان درباره دسته چوبی می نویسد: شبیه زنجیرزنی بود با این تفاوت که افراد هر یک چوبی به دست می گرفتند و همزمان با نوحه خوانی چوبها را تکان میدادند و گاهی چوب به چوب میکردند. بر سر هر چوب فلز یا قپه ای گرز مانند یا فلز برنجی شش پر (شش گوش) نصب میشد. افراد دسته چوبی غالبا در میدانگاهی محلات به عزاداری میپرداختند. تعدادی از آنها مشعل گیر بودند. آنها مشعلهایی را به دست میگرفتند تا فضای مراسم عزاداری را روشن نگه دارند.

این محقق و نویسنده نامی گرگان زمین می نویسد: در تعدادی از محلات استراباد به همراه دسته چوبی طوق یا علم نیز حمل میشد. .... . برای روشن نگه داشتن مشعلهای دسته، مشعلداران پس از ورود به هر محل دم میگرفتند؛ نفت بده، کهنه بده، زیرانداز، نذر حسین و عباس هر چی دارین بیارین. مردم غالبا پارچه و نفت را به آنها میرساندند تا دوباره پارچه ها را بر سر چوبها بسته و روشن کنند. شاه بیت مراسم دسته چوبی چنین بود؛ ما غلامان علی، چُو به دوران مزنیم، تیر بر فرق یزید نامسلمان مزنیم.

دسته  چوبی by manan-khorasani.

عکس: منان خراسانی

معطوفی همچنین در این کتاب که در سال 76 به بازار عرضه شده آورده است: دسته چوبی تا دهه 1340 و به صورت پراکنده تا دهه 1350 مرسوم بود. ولی اوج آن به قول شاهدان در قید حیات، تا اواخر دوره قاجار و اوایل دوره رضاشاه بود.

در این بین دم های مختلف دیگری نیز در حین حرکت دسته چوبی که بعد از عاشورا و شبانگاهان به همراه مشعل و گاه طبل و سنج در محلات قدیمی گرگان به راه می افتد رایج است: امام اول علی، دَُر قلندر علی، اللهُ رحمانُ رحیم، چندین جوان ماهرو، گشتند با هم رو به رو ، رفتند و ما هم می رویم، آقا امیرالمومنین، ..... .

لیکن با گذشت زمان و هر سال که میگذرد انجام این سنت نیز همانند دیگر سنن تاریخی گرگانیها، کمرنگتر از قبل میشود. سنت حرکت دسته چوبی نیز آرام آرام رو به فراموشی بوده و اکنون از بین آن همه محله قدیمی شهر، تنها دسته چوبی های میخچه گران و سرپیر ، شبانگاهان بعد از عاشورا در دیگر محلات حرکت میکنند.

هر چند که امسال، چند جوان گرگانی قصد کرده اند همزمان با برگزاری همایش سراسری آیین های عاشورایی سراسر کشور در این دیار، سنت دسته چوبی را در مقابل تالار فخرالدین اسعد گرگانی برپا کنند.

امید رضایانی جوان میخچه گرانی در اینباره میگوید: قومیتها و طوایف مختلف استان با تصمیم اتخاذ شده قصد انجام برگزاری آیینهای خاص خود طی ایام محرم را در این همایش داشته و ما نیز به جهت معرفی سنتهای ریشه دار گرگانیها در محرم وارد میدان شده تا به سهم خود در راستای احیای این رسم باسابقه بکوشیم و از این رو انتظار داریم اهالی این دیار نیز به حد توان خود یاریگر ما باشند.

اما چه شایسته است با توجه به سابقه صدها ساله حرکت دسته چوبی در محلات گرگان به خونخواهی امام حسین (ع)، اقدام لازم از سوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان به جهت ثبت این سنت به عنوان میراث معنوی این سامان صورت پذیرفته و نیز با اتخاذ تدابیر لازم در راستای جلوگیری از زوال این سنت کوشید.

چگونه است که مراسم قالیشویان اردهال کاشان با همکاری رسانه ها و مسئولان و مردم شهرتی جهانی می یابد و با برنامه ریزی به جهت حضور تورهایی از سراسر ایران جهت تماشای این سنت، سبب تاثیر بسیار در اقتصاد آن سامان نیز میشود لیکن دسته چوبی گرگان سال به سال بیش از پیش در معرض زوال قرار میگیرد و در میان هزاران هزار جمعیت این دیار اعم از مسئولان و مردم، تنهاجمعی محدود به جهت عشق به این دیار در راستای حفظ آن میکوشند؟ پاسخ این سئوال بسیاری از گره های دیگر را نیز برای ما می گشاید. 

------------------------------------------------------

گزارش ایسکانیوز از محرم در گرگان

http://www.iscanews.ir/fa/ShowNewsItem.aspx?newsitemid=275351